เคยรู้สึกไหมว่า เมืองของเรา ไม่อนุญาตให้เราเจ็บ ไม่อนุญาตให้เราอ่อนแอ

หลายครั้งที่เราเจ็บ ไม่แข็งแรงเพียงพอ เมืองก็มักทำให้เรื่องต่างๆ แย่ลง ด้วยพื้นที่กายภาพที่ออกแบบไว้ไม่ดี เมืองก็จะทำให้เราลำบากขึ้นไปอีก ทั้งบันได ทางเท้า รอยต่อต่างๆ ที่ต้องใช้ความพยายามทางกายก้าวผ่านไปในทุกพื้นที่ แม้ชีวิตประจำวันธรรมดาอย่างการขึ้นรถเมล์ การเดินจากจุดหนึ่งไปยังอีกจุด การเข้าเชื่อมต่อไปจุดต่างๆ มีจุดสะดุดมากมาย

นี่คือเมืองที่ไม่อนาทรร้อนใจต่อเรา เมืองที่ไม่คิดเผื่อใคร เมืองที่ผู้บึกบึนเท่านั้นจึงจะอยู่รอดได้ แม้ประเทศก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัย คนชรากลายเป็นคนส่วนใหญ่ของสังคม เดินขึ้นบันได ข้ามสะพานลอย ขึ้นรถเมล์ ล้วนทำได้อย่างยากลำบาก แน่นอนว่ารวมไปถึงคนที่ไม่สามารถเดินได้ ไปไหนมาไหนด้วยรถเข็น หรือกระทั่งเด็กๆ ก็ล้วนต้องใช้ชีวิตในเมืองด้วยความระแวดระวัง

ทั้งหมดข้างต้นคือบรรยากาศของเมืองที่ไม่มีแนวคิดเรื่อง ‘อารยสถาปัตย์’ หรือ Universal Design หมายถึงการออกแบบพื้นที่กายภาพโดยนับรวมคนทุกคนเอาไว้ ให้คนทุกคนและทุกเงื่อนไขทางกายเข้าถึง และใช้งานพื้นที่เมืองอันเป็นพื้นที่สาธารณะได้โดยเสมอกัน

หากจะมีผู้นำที่เข้าใจอารยสถาปัตย์ หรือมองเห็นว่าเมืองมองไม่เห็นผู้คนที่มีร่างกายไม่พร้อม เปราะบาง หรือไม่แข็งแรง ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ คงเป็นหนึ่งในผู้ที่เข้าใจทั้งความยากลำบาก ลักษณะเฉพาะตัวของผู้พิการ และเป็นผู้ที่เข้าใจการพัฒนาเพื่อยกระดับการเคลื่อนไหว คุณภาพชีวิต การเสนอตัวเข้าร่วมพัฒนาประเทศ เป้าหมายหนึ่งคือการทำเมืองให้สอดรับกับผู้พิการและผู้ใช้รถเข็น ทำเมืองให้ปลอดภัยกับทุกๆ คน

นอกจากความเชี่ยวขาญของ ‘ยศชนัน’ แล้ว สิ่งที่สอดคล้องกันคือ ‘พรรคเพื่อไทย’ มีทีมงานที่เชี่ยวชาญด้านการออกแบบเมืองอย่าง ‘บุญยกร ดํารงรัตน์’ ผู้สมัคร สส. เขต 4 เบอร์ 4 ที่มีความเชี่ยวชาญและพัฒนานโยบายด้านการปรับปรุงเมือง และพรรคเพื่อไทยเองได้เตรียมนำเสนอ พ.ร.บ.การออกแบบที่เป็นการสากล (Universal Design) เพื่อเป็นมาตรฐานของพื้นที่กายภาพของประเทศ ที่จะโอบอุ้มความหลากหลายและปลอดภัย เข้าถึงได้สำหรับทุกคน ทุกร่างกาย กระทั่งในวันที่เราไม่พร้อม เพื่อให้เมืองไม่ซ้ำเติมกัน

ระยะ 1:16 รัศมี 1.50 ตัวเลขที่เมืองมองไม่เห็นแต่ผู้ใช้รถเข็นต้องเผชิญ

อารยสถาปัตย์ คือการออกแบบหรือพื้นที่กายภาพที่เรามักมองข้ามไปในฐานะผู้มีร่างกายสมบูรณ์แข็งแรง ความเข้าใจเรื่องอารยสถาปัตย์ จึงสามารถเข้าใจได้ด้วยประสบการณ์

ในรายการของเพจ ThisAble.me ‘ยศชนัน’ ทดลองนั่งรถเข็นในพรรคเพื่อไทย ในระยะเวลาไม่ถึง 13 นาที การทดลองนั่งและขับรถวีลแชร์ของยศชนันได้ทั้งแสดงประสบการณ์ใหม่ในมุมมองของผู้ใช้รถเข็น และสะท้อนประสบการณ์การทำงานร่วมกับผู้พิการ

แม้ยศชนันเคยทำงานวิจัยเพื่อให้ผู้พิการกลับมาเคลื่อนไหวได้ด้วยการเชื่อมต่อสัญญาณสมองด้วยคลื่นไฟฟ้า คุ้นเคยกับการทำงานกับผู้พิการและรถเข็น แต่นี่เป็นครั้งแรกที่ทดลองขับเอง และ ‘ยศชนัน’ เล่าต่อว่า เคยพาทีมผู้ใช้รถเข็นไปแข่งขันที่ต่างประเทศ การเดินทางจากสนามบินไปจนถึงการขึ้นรถเมล์ไม่มีจุดที่สะดุดเลย 

ประสบการณ์การทำงานกับผู้ใช้รถเข็นสะท้อนความเข้าใจของยศชนันในการพูดถึงเงื่อนไขของการออกแบบอารยสถาปัตย์ ตัวเลขสำคัญได้แก่ ระยะ 1:16 หมายถึงการออกแบบพื้นที่ทางลาด ซึ่งต้องมีความชันที่หากมีการยกสูงขึ้นหนึ่งหน่วย ต้องมีระยะทางแนวนอนอย่างน้อย 16 ยกตัวอย่างเช่น พื้นที่ต่างระดับ 10 เซนติเมตร ต้องการทางลาดยาวอย่างน้อย 160 เซนติเมตร

หรือการพูดถึงเงื่อนไขของพื้นห้องน้ำเพื่อผู้ใช้รถเข็น ซึ่งยศชนัน ทดลองบังคับรถเข็นและอธิบายว่าต้องสามารถหมุนรถเข็นในระยะ 360 องศาได้ หมายความว่าต้องมีพื้นที่เพียงพอสำหรับการเคลื่อนที่รถเข็นตามสมควร ซึ่งพื้นที่พื้นฐานสำหรับรถเข็น คือการมีพื้นที่รองรับระยะวงกลมที่รัศมีอย่างน้อย 1.5 เมตร 

ตรงนี้เองทำให้เราเห็นรายละเอียดของพื้นที่ที่รถเข็นเข้าไปใช้งานและมีปฏิสัมพันธ์ ไม่ใช่แค่ระยะ ความลาดเท่านั้น ยังมีเงื่อนไขอื่นๆ ประกอบอีกมากมาย อย่าง ราว พื้นที่ และรูปแบบที่ผู้ใช้รถเข็นจะเข้าใช้งาน ไม่ว่าจะเป็นด้านข้างหรือด้านหน้า รวมถึงการคำนึงถึงความพิการหรือผู้มีความยากลำบากในมิติอื่นๆ เช่น การพิการท่อนบน ท่อนล่าง การได้ยิน การมองเห็น เป็นต้น เหล่านี้รวมไปถึงการเข้าถึงบริการของรัฐอย่างการเข้าถึงข้อมูล แอปพลิเคชันและเว็บไซต์

ขอบประตูเล็กๆ ที่แทบไม่สลักสำคัญเมื่อมองผ่านสายตาเรา กลับทำให้ผู้ใช้รถเข็นที่เดินทางลำพัง ข้ามไม่พ้น

Solve for One, Extend to Many คือหลักคิดของ Universal Design 

หัวใจของอารยสถาปัตย์ คือคำว่าการนับรวม หมายถึงนับรวมเราทุกคนเข้ากับการปรับเปลี่ยนพื้นที่ที่ ‘ดี’ และ ‘เป็นมิตร’ หลักคิดสำคัญคือการ ‘แก้ไขเพื่อคนหนึ่ง แต่ดีขึ้นเพื่อคนอื่นด้วย’ (Solve for One, Extend to Many) 

การมองเห็นพื้นที่กายภาพที่ละเอียดอ่อนขึ้น ปลอดภัยขึ้น มองด้วยเงื่อนไขที่ถี่ถ้วนขึ้น มองเห็นผู้เคลื่อนไหวลำบาก ผู้มีอุปสรรคด้วยทัศนวิสัย หรือมีความยากลำบากด้านการได้ยิน เมื่อพื้นที่เมือง พื้นที่กายภาพ และพื้นที่สาธารณูปโภค ยกระดับเพื่อความปลอดภัยที่นับรวมทุกคนแล้ว ความปลอดภัยนั้นในที่สุดก็จะขยายผลที่ดีให้กับทุกคนด้วย

เมืองโดยทั่วไปที่ไม่ได้ออกแบบจากแนวคิดอารยสถาปัตย์ เป็นเมืองที่คิดเพื่อร่างกายที่แข็งแรงเท่านั้น (able body) เราโดดขึ้นรถเมล์ จับเชือกลงเรือในคลอง ปีนขึ้นสะพานลอยเพื่อข้ามถนน กระโดดผ่านทางเท้าที่ฉ่ำน้ำหรือตะปุ่มตะป่ำ

หากผู้มีความยากลำบากในการเคลื่อนไหวต้องใช้รถเข็นหรือไม้เท้า วันหนึ่งเราเองก็อาจบาดเจ็บจนต้องใส่เฝือก ผู้สูงอายุต้องใช้รถเข็นยากลำบากในการเคลื่อนไหว กระทั่งผู้ดูแลคนป่วย หรือครอบครัวที่มีรถเข็นทารกที่ต้องเดินทางในชีวิตประจำวัน Universal Design จึงเป็นเรื่องสำคัญสำหรับทุกคน

เมืองอารยะ เริ่มจากกฎหมายที่นับรวมทุกคน

กลุ่มผู้มีความพิการในประเทศไทยมีจำนวนมากถึง 2.2 ล้านคน ในขณะที่ผู้สูงอายุก็กำลังกลายเป็นประชากรหลักของไทยและของโลก

พรรคเพื่อไทย ในฐานะหนึ่งในพรรคการเมืองที่มองเห็นความหลากหลายซึ่งขยายจากความหลากหลายทางเพศไปสู่การมองเห็นผู้มีร่างกายและความต้องการที่หลากหลาย จึงได้ร่าง พ.ร.บ.การออกแบบที่เป็นการสากล (Universal Design) โดยมีเป้าหมายทำให้ประเทศไทยขยายการเข้าถึง (Accessibility) มีความเป็นอารยะ นับรวม ส่งเสริมการเข้าถึง โดยมีเป้าหมายทั้งพื้นที่กายภาพ และการเข้าถึงบริการในมิติอื่นๆ ของรัฐ

การปรับปรุงพื้นที่จะเริ่มดำเนินนโยบายจากอาคารสถานที่และบริการของหน่วยงานรัฐ โดยเริ่มต้นที่กรุงเทพฯ และเมืองใหญ่เพื่อนำร่อง หลังจากนั้นจะมุ่งสร้างแรงจูงใจให้กับภาคเอกชน ปลายทางของนโยบายคือการทำให้ประเทศไทยมีความทัดเทียมนานาอารยประเทศด้วยกฎหมายมาตรฐานยุโรป 

ความเป็นอารยะคือการมีอารยสถาปัตย์ เป็นเมืองที่อ่อนไหว มองเห็น และโอบอุ้มคนทุกคนโดยเฉพาะผู้มีความเปราะบางในทุกรูปแบบ เราจะมีทั้งอาคาร สาธารณูปโภค ขนส่งสาธารณะ และการสัญจร ไปจนถึงแพลตฟอร์มดิจิทัล ระบบข้อมูลสาธารณะ บริการออนไลน์ สื่อการสอน รวมถึงเอกสารต่างๆ ให้เข้าถึงผู้คนที่มีความหลากหลายได้มากที่สุด

อ้างอิงข้อมูลจาก

https://election.ptp.or.th/policy/102

https://www.youtube.com/watch?v=1qTICWWqtv0 

https://download.asa.or.th/03media/04law/ud/BAEDRFA.pdf 

https://ughw.org/inclusive-universal-design-healthy-cities/